Ο χαρακτήρας του Χριστιανισμού κατά τον Σταύρο Ζουμπουλάκη
Ποιο είναι [...] το επαναστατικά καινό που έφερε ο χριστιανισμός στον κόσμο, και το οποίο δεν υπήρχε πριν από αυτόν; Οι λαμπροί καθεδρικοί ναοί, τα υπέροχα ψηφιδωτά, η θαυμάσια μουσική, οι μεγάλες θεολογικές συνθέσεις; Όποιος ψάχνει την αξία και το μεγαλείο του χριστιανισμού στη Ραβέννα, στην Αγία Σοφία, στη Μονή της Χώρας ή στον Τζιόττο, στη βυζαντινή μουσική, στο γρηγοριανό μέλος ή στον Μπαχ, στους μεγάλους θεολόγους και συγγραφείς, ων ουκ έστιν αριθμός, ψάχνει λάθος, και γι’ αυτό δεν βρίσκει. Δεν βρίσκει την καινότητα ζωής του χριστιανισμού, βρίσκει απλώς ό,τι υπάρχει παντού, ό,τι υπάρχει και σε άλλους πολιτισμούς, αλλού καλύτερα και αλλού χειρότερα. Ο χριστιανισμός δεν είναι τίποτε από όλα αυτά, απολύτως τίποτε! Ο χριστιανισμός είναι οι αμέτρητες, μυριάδες μυριάδων, άγνωστες και ανώνυμες, πράξεις καλοσύνης, αλληλεγγύης, συγχώρησης, αγάπης και θυσίας, που έγιναν επειδή εκατομμύρια άνθρωποι αποφάσισαν να ζήσουν ως μαθητές του Χριστού, του Θεού που κένωσε τον εαυτό του, μορφήν δούλου λαβών, εν ομοιώματι ανθρώπων γενόμενος.
Τι είναι ένας χριστιανός; Κάποιος που γράφει καλά ποιήματα, συνθέτει ωραίες μελωδίες, χτίζει και ζωγραφίζει καλά; Μα τι σχέση έχουν όλα αυτά με το Ευαγγέλιο; Χριστιανός είναι κάποιος που δίνει φαΐ στον πεινασμένο, νερό στον διψασμένο, που περιμαζεύει και στεγάζει τον ξένο, ντύνει τον γυμνό, επισκέπτεται τον φυλακισμένο, φροντίζει τον άρρωστο και τον λαβωμένο· χριστιανός είναι κάποιος που απλώνει το χέρι του για να δώσει και όχι για να πάρει, που όταν διεκδικούν το πουκάμισό του εκείνος δίνει και το πανωφόρι του, που όταν τον αγγαρέψουν ένα μίλι πηγαίνει δυο, που δανείζει σε εκείνους για τους οποίους ξέρει ότι δεν θα του τα γυρίσουν ποτέ, που δεν σηκώνει το χέρι του να χτυπήσει, αλλά όταν τον χτυπήσουν στο ένα μάγουλο στρέφει και το άλλο· χριστιανός είναι κάποιος που ευλογεί όσους τον καταριούνται, ευεργετεί αυτούς που τον μισούν, προσεύχεται για αυτούς που του φέρονται άσχημα, που δεν κρίνει και δεν κατακρίνει κανέναν∙ χριστιανός είναι αυτός που αγαπάει τους εχθρούς του. Αυτά ακριβώς γράφει το Ευαγγέλιο, αυτά εντέλλεται τους ανθρώπους να πράξουν, αυτά ορίζουν ποιος είναι και ποιος δεν είναι χριστιανός. Υπήρξαν άνθρωποι –πόσοι, μόνο ο Θεός το ξέρει– που όλα αυτά τα έκαναν πράξη στη ζωή τους και που εξακολουθούν να τα κάνουν. Ορισμένους από αυτούς τους ανθρώπους τους είδαμε με τα μάτια μας. Αυτοί είναι οι μαθητές του Χριστού, αυτούς ακριβώς εννοεί ο Χριστός όταν μιλάει για το άλας της γης.
Το μεγαλείο του χριστιανισμού δεν βρίσκεται σε όσα έμειναν –αρχιτεκτονικές, ψηφιδωτά, μουσικές–, αλλά σε όσα χάθηκαν, σε όσα δεν γνωρίζει κανείς, εκτός μόνο από τον Θεό, στις αναρίθμητες, καθημερινές πράξεις καλοσύνης και αγάπης. Το μεγαλείο του χριστιανισμού είναι τα σπλάχνα των οικτιρμών. Η χριστιανική επανάσταση εκφράζεται με την πίστη ότι ο μόνος τόπος να συναντήσεις τον Θεό είναι το πρόσωπο του άλλου, του φτωχού και του ξένου, κάθε ανθρώπινου ρημαδιού. Χριστιανισμός είναι όλοι αυτοί που έζησαν ήδη από τούτον εδώ τον κόσμο την αναστημένη ζωή της αγάπης. Επειδή ακριβώς υπήρξαν και υπάρχουν οι ελεήμονες, οι πράοι και ταπεινοί, για αυτόν και μόνο τον λόγο αποκτούν σημασία και τα έργα των μεγάλων θεολόγων και δημιουργών. Αυτή είναι η επανάσταση του χριστιανισμού, πιστεύει και ο Ντέιβιντ Μπέντλεϋ Χαρτ και το τονίζει με ένταση, μετά από ατελέσφορες αντιδικίες με τους νέους αθεϊστές και πέφτοντας εν μέρει στην παγίδα τους. Όλος ο δυτικός κόσμος έχει διαπλαστεί από αυτή την επανάσταση, ώστε «ακόμη και οι χειρότεροι εξ ημών, έτσι μεγαλωμένοι καθώς είναι στη σκιά του χριστιανισμού, είναι αδύνατο να προσπεράσουν τα δεινά των άλλων, δίχως να έχει προηγηθεί μια κακοποίηση της ίδιας τους της συνείδησης. Έχουμε απολέσει την ικανότητα να είμαστε ανάλγητοι και συνάμα αθώοι» (σ. 288).
Τοποθετώντας τα πράγματα σε αυτό το επίπεδο, το βαθύτερο και συνάμα ταπεινότερο, οι σημερινοί χριστιανοί απελευθερώνονται από κάθε υποχρέωση να υπερασπίζονται τη θεσμική Εκκλησία στην ιστορική διαδρομή της, όταν αυτή δεν έμεινε πιστή στο κήρυγμα της αγάπης. Μόνο που δεν θα την κρίνουν αφ’ υψηλού, σαν να αφορούν μόνο τους άλλους όλες αυτές οι πτώσεις και οι προδοσίες, αλλά με την ταπεινή συνείδηση της κοινής ανθρώπινης ελλειμματικότητας.
Η χριστιανική επανάσταση, όπως γράφει με θέρμη και ο Χαρτ στις καταληκτικές σελίδες του τρίτου μέρους, μας παρέδωσε τον Θεό ως Θεό, επέκεινα της κτίσεως, τον κόσμο ως κόσμο, απομαγεμένο και συνεπώς εξερευνήσιμο, και τον άνθρωπο ως άνθρωπο, ικανό δηλαδή για την καλοσύνη και την αγάπη.
[...]
Στη Δύση ζούμε πια σε μεταχριστιανική εποχή [...]. Οι δυτικές κοινωνίες είναι συνολικά κοινωνίες καθημερινού αθεϊσμού, μέσα σε αυτές ζουν ως άθεοι ακόμη και οι χριστιανοί. Ζουν δηλαδή και αυτοί όπως και οι άλλοι, χωρίς διαφορά, σαν να μην υπάρχει Θεός. [...] Οι μεταχριστιανικές κοινωνίες είναι κοινωνίες που ήταν χριστιανικές και έχασαν την πίστη τους. Αυτό όμως διόλου δεν σημαίνει ότι εκβαρβαρώθηκαν. Αν πάρουμε το παράδειγμα των σκανδιναβικών χωρών, μπορούμε μάλιστα να πούμε ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: πρόκειται για κοινωνίες σεβασμού του άλλου, αλληλεγγύης, φροντίδας των αδυνάτων. Ιστορικό παράδοξο: ο χριστιανισμός διαμορφώνει στις χώρες της Ευρώπης κοινωνίες σεβασμού και μέριμνας για τον άλλο, ιδίως τον φτωχό, τον άρρωστο και τον αναγκεμένο, και κατόπιν αποσύρεται. Αφήνει πολύτιμη παρακαταθήκη την ηθική του και φεύγει. [...] Οι μεταχριστιανικές κοινωνίες και ο μεταχριστιανός άνθρωπος προϋποθέτουν τον χριστιανισμό. Είμαστε όλοι διαμορφωμένοι από αιώνες χριστιανισμού. Όταν αισιοδοξώ, σκέφτομαι ότι η χριστιανική αγάπη έχει διαποτίσει και άλλα ρεύματα σκέψης και κοινωνικοπολιτικής πράξης, ώστε να μπορεί να ζήσει και εκκοσμικευμένη.
👉 Από το επίμετρο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, στο βιβλίο του Ντέιβιντ Μπέντλεϊ Χαρτ [David Bentley Hart], Οι αυταπάτες των αθεϊστών: Η χριστιανική επανάσταση και οι σύγχρονοι εχθροί της (Αθήνα, Εν Πλω, 2017), με τίτλο «Δε σου μιλώ για περασμένα, μιλώ για την αγάπη», σελ. 403-407.
- [Ὁ Χριστός] ἑαυτὸν ἐκένωσε μορφὴν δούλου λαβών, ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γενόμενος. [Φλπ. 2, 7]
- [Ἐ]πείνασα γάρ, καὶ ἐδώκατέ μοι φαγεῖν, ἐδίψησα, καὶ ἐποτίσατέ με, ξένος ἤμην, καὶ συνηγάγετέ με, γυμνός, καὶ περιεβάλετέ με, ἠσθένησα, καὶ ἐπεσκέψασθέ με, ἐν φυλακῇ ἤμην, καὶ ἤλθετε πρός με. [Μτ. 25, 35-36]
- [Κ]αὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι καὶ τὸν χιτῶνά σου λαβεῖν, ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον· καὶ ὅστις σε ἀγγαρεύσει μίλιον ἕν, ὕπαγε μετ᾿ αὐτοῦ δύο· τῷ αἰτοῦντί σε δίδου καὶ τὸν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι μὴ ἀποστραφῇς. [Μτ. 5, 40-42]
- [Τ]ῷ τύπτοντί σε ἐπὶ τὴν σιαγόνα πάρεχε καὶ τὴν ἄλλην, καὶ ἀπὸ τοῦ αἴροντός σου τὸ ἱμάτιον καὶ τὸν χιτῶνα μὴ κωλύσῃς. [Λκ, 6, 29]
- [Ἠ]κούσατε ὅτι ἐρρέθη, ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. Εγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς. [Μτ. 5, 43-44]
- Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε. [Μτ. 7, 1]
- Όταν βλέπεις τον αδελφό ή την αδελφή σου, βλέπεις τον Θεό (Κλήμης Αλεξανδρείας).
- Η καλύτερη εικόνα του Θεού είναι το ανθρώπινο πρόσωπο (Παύλος Ευδοκίμωφ).