Εικονογραφικό σχόλιο στην εικόνα της Αγίας Τριάδας

Από τον Γιώργο Κόρδη

George Kordis

Οι εικόνες κατατάσσονται σε διάφορα είδη, αναλόγως με την σχέση που έχει η μορφή του εικονονιζομένου με αυτό το ίδιο το εικονιζόμενο. Ετσι διακρίνονται σε υποστατικές, συμβατικές και θεολογικές εικόνες.

Ένα απο τα υποείδη των συμβατικών εικόνων είναι οι προτυπώσεις της Παλαιάς Διαθήκης, μεταξύ των οποίων και η εικόνα της Φιλοξενίας του Αβραάμ, που συχνά επιγράφεται ως «Αγία Τριάδα». Η εικόνα αυτή δείχνει ουσιαστικά το γεγονός της επίσκεψης τριών αγγέλων στον πατριάρχη Αβραάμ. Όμως, η χριστιανική θεολογική παράδοση είδε στο γεγονός αυτό τη φανέρωση της Αγίας Τριάδας και την ερμήνευσε αναλόγως.

Στην βυζαντινή εικονογραφική παράδοση η εικόνα πάντοτε συμπεριλαμβάνει τα πρόσωπα του Αβραάμ και της Σάρας να διακονούν κι αυτό ειναι ορθό, διότι οι μορφές των τριών αγγέλων δεν είναι πραγματική εικόνα των προσώπων της Αγίας Τριάδας. Είναι συμβατική εικόνα, ή, ορθότερα, είναι σημείο της παρουσίας τους, αλλά όχι υποστατική εικόνα τους, όπως είναι λ.χ. η εικόνα του Ιησού Χριστού.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει με τον εξεικονισμό του Αγίου Πνεύματος, του οποίου επίσης δεν έχουμε υποστατική-πραγματική εικὀνα, αλλά σημεία φανέρωσης. Έτσι, στη Βάπτιση, ο Παράκλητος φανερώνεται ως περιστέρι, ενώ στην Πεντηκοστή με την μορφή φλογών που επικάθηνται στα κεφάλια των Αποστόλων. Οι μορφές της περιστεράς και των φλογών είναι σημεία που σημαίνουν την παρουσία του τρίτου προσώπου της Αγίας Τριάδας μόνον στη συγκεκριμένη συνάφεια. Εκτός ιστορικού πλαισίου δεν το σημαίνουν, γιατί δεν έχουν πραγματική-υποστατική σχέση με αυτό, όπως έχει η μορφή του Ιησού της Ναζαρέτ με τον ένανθρωπήσαντα Θεό Λόγο.

Κατ᾽ αντιστοιχία, οι μορφές των τριών αγγέλων σημαίνουν την Αγία Τριάδα μονάχα στο συγκεκριμένο πλαίσιο της Φιλοξενίας του Αβραάμ, όχι γενικώς και αορίστως. Για τον λόγο αυτό οι Βυζαντινοί εικονογράφοι, εγκρατείς της θεολογίας, δεν παρέλειπαν να εικονίζουν τον Αβραάμ και τη Σάρα στη σκηνή αυτή.

Μετά τον 15ο αι. εμφανίστηκαν διάφορες απόπειρες εξεικονισμού της Αγίας Τριάδας με την παράλειψη του Αβραάμ και της Σαράς (παράλειψη ιστορικού πλαισίου). Πολύ αργότερα, και κυρίως στην μεταβυζαντινή περίοδο, έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής η χωρίς θεολογικές προϋποθέσεις σύνθεση του Θεού Πατέρα, του Χριστού και της Περιστεράς ως εικόνας της Αγίας Τριάδας.

Σε κάθε πεπίπτωση, καλό είναι να γνωρίζουμε πως δεν υπάρχει υποστατική εικόνα της Αγίας Τριάδας, παρά μονάχα ένας συμβατικὀς εξεικονισμός - σήμανση υπάρξεως - μέσα από την εικόνα του γεγονότος της Φιλοξενίας του Αβραάμ στην Π.Δ.

Γιώργος Κόρδης: Φιλοξενία του Αβραάμ
Αυγοτέμπερα σε ξύλο | 50x70 εκ. (2008)