Κ. Γαβρόγλου: Οι δίκες του Γαλιλαίου (1616/1633)
Απόσπασμα από την Εισαγωγή του Κώστα Γαβρόγλου στο βιβλίο του John Hedley Brooke, Επιστημη και Θρησκεια. Μια ιστορική προσέγγιση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2008 [Science and Religion. Some Historical Perspectives, Cambridge University Press, 1991].
Συχνά, η δίκη του Γαλιλαίου, το 1633, θεωρείται ως η εμβληματική έκφραση της σχέσης επιστήμης και θρησκείας: ο Γαλιλαίος, ως εκφραστής της αλήθειας και της εντιμότητας και ως άνθρωπος που βάζει την αγάπη για την επιστήμη και την αλήθεια πάνω κι απ’ τη ζωή του, καταδικάζεται από τους σκοταδιστές της Εκκλησίας, οι οποίοι απειλούνται από τις απόψεις του. Η ιστορική μελέτη αυτού του επεισοδίου δείχνει πόσο παραπλανητικό είναι το παραπάνω ερμηνευτικό σχήμα που διαμορφώθηκε μέσα από ποικίλα εκλαϊκευτικά έργα, στο πλαίσιο μιας μανιχαϊστικής αντίληψης για την επιστήμη, η οποία καλλιεργήθηκε ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, αναδεικνύοντας τους επιστήμονες ως τους νέους ήρωες.
Κατ’ αρχάς, η Ιερά Εξέταση ασχολήθηκε δύο φορές με τον Γαλιλαίο, μία το 1616 και μία το 1633. Την πρώτη φορά ο Γαλιλαίος, με τη βοήθεια ισχυρών εκκλησιαστικών παραγόντων, κατάφερε να αποσπάσει την άδεια της Εκκλησίας να συζητάει και να διδάσκει τον ηλιοκεντρισμό, αρκεί να μην πιστεύει στο συγκεκριμένο σύστημα. Αυτός ο συμβιβασμός αντλούσε τη νομιμότητά του από το ότι η αρχή σώζειν τα φαινόμενα δεν είχε ακόμη υπονομευτεί από τις εξελίξεις: μπορούσε κανείς να χρησιμοποιήσει όποιο «μοντέλο» θεωρούσε αποτελεσματικό για τους υπολογισμούς της θέσης των ουράνιων σωμάτων, αρκεί να συμφωνούν τα αποτελέσματα των υπολογισμών με τις παρατηρήσεις. Η συμφωνία, όμως, των υπολογισμών με τις παρατηρήσεις δεν επαλήθευε το «μοντέλο», δεν είχε καμιά επίπτωση στην κοσμολογία, δηλαδή στη δομή του σύμπαντος. Αυτή καθοριζόταν με βάση άλλες αρχές. Τον συγκεκριμένο συμβιβασμό είχε ουσιαστικά μεθοδεύσει ο Καρδινάλιος Bellarmine κατά τις συνεδριάσεις της Ιεράς Εξέτασης τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του 1616. ο Καρδινάλιος Bellarmine ήταν Διευθυντής του εξαιρετικά σημαντικού Collegio Romano και είχε καλέσει τον Γαλιλαίο το 1611 να παρουσιάσει στους καθηγητές του Κολεγίου τις εντυπωσιακές παρατηρήσεις του με το τηλεσκόπιο που μόλις είχε ολοκληρώσει. ο Γαλιλαίος παρουσιάζει τις παρατηρήσεις αυτές, οι οποίες συμβάλλουν στην περαιτέρω φθορά της αριστοτελικής κοσμολογίας και ουσιαστικά επιβεβαιώνονται εκ νέου από μια επιτροπή καθηγητών του Κολεγίου, που τις επαναλαμβάνουν. Σε λιγότερο από έναν μήνα τον καλούν και πάλι για να τον βραβεύσουν! Στο μεταξύ πληθαίνουν οι καταγγελίες συναδέλφων του Γαλιλαίου προς την Ιερά Εξέταση. ο ίδιος –σίγουρα όχι χωρίς την παρότρυνση εκκλησιαστικών παραγόντων– αποστέλλει πολυσέλιδη επιστολή στη μητέρα του βασικού του πάτρωνα, του Κόζιμο των Μεδίκων, όπου με αφορμή την επεξήγηση ενός χωρίου της Παλαιάς Διαθήκης προχωρά σε μια συστηματική ανάλυση θεμάτων ερμηνείας των Γραφών και επιχειρηματολογεί υπέρ ενός ερμηνευτικού πλαισίου που θα καθορίζεται από τις προσεγγίσεις των Πατέρων της Εκκλησίας, και κυρίως του Αυγουστίνου.
Το 1632, ο Γαλιλαίος εκδίδει το Διάλογοι ανάμεσα στα δύο βασικά συστήματα του κόσμου – Το πτολεμαϊκό και το κοπερνίκειο, ύστερα από κανονική άδεια της Εκκλησίας, όπως προέβλεπαν οι νόμοι για κάθε νέο βιβλίο. Η χρονολογία συμπίπτει με τις μεγάλες ήττες των Καθολικών δυνάμεων και την αμφισβήτηση της παπικής εξουσίας στη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. Δεν είναι, λοιπόν, δυνατό να σκιαγραφείται στο βιβλίο ο Simplicio, ο αριστοτελικός φιλόσοφος που εκφράζει και τις θέσεις της Εκκλησίας, ως ένας απελπιστικά αδύναμος συνομιλητής που δεν φέρνει ποτέ σε αμηχανία τον Salviati, εκφραστή της νέας φυσικής φιλοσοφίας, ο οποίος με τον υπεροπτικό του λόγο όχι μόνο εξευτελίζει τον Simplicio, αλλά και μονίμως πείθει και τον Sagredo, έναν μορφωμένο, αλλά ουδέτερο ως προς το θέμα του ηλιοκεντρισμού, συνομιλητή. Κατά την Εκκλησία, το συνολικό «κλίμα» του βιβλίου συνηγορεί στο ότι ο Γαλιλαίος τελικά ασπάζεται τις απόψεις που αναπτύσσει, κατά παράβαση του συμβιβασμού του 1616! Παρά τις προσπάθειες του Γαλιλαίου να βρεθεί, και πάλι, μια συμβιβαστική λύση, το δικαστήριο τον καταδικάζει –έστω και όχι ομόφωνα– σε ποινή ισόβιου κατ’ οίκον περιορισμού, την πρώτη φάση της οποίας εκτίει στην οικία του Αρχιεπισκόπου της Σιένα! Ο Bellarmine έχει πεθάνει, οι συσχετισμοί έχουν αλλάξει, οι σύμμαχοι του Γαλιλαίου δεν μπορούν να είναι τόσο κατηγορηματικοί όσο παλιά, αφού βρισκόμαστε σε περίοδο κατά την οποία η Καθολική Εκκλησία δέχεται σοβαρές απειλές. Επίσης η Εκκλησία, πάλι λόγω της γενικότερης συγκυρίας, ήταν αδύνατον να δεχτεί άλλη μια θεωρία του Γαλιλαίου, συγκεκριμένα εκείνη περί της ατομικής σύστασης της ύλης, η οποία δημιουργούσε σοβαρότατα προβλήματα στην ερμηνεία της Θείας Ευχαριστίας. Έχει ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι η στάση της Εκκλησίας δεν οδήγησε σε συσπείρωση των φιλοσόφων και των επιστημόνων γύρω από τον Γαλιλαίο.
Από αυτό, αλλά και από όλα σχεδόν τα άλλα περιστατικά που αποκαλύπτουν τη σχέση επιστήμης και θρησκείας, είναι σαφές ότι η σχέση αυτή πρέπει κάθε φορά να αναλύεται στο ιστορικό της πλαίσιο και ότι δεν επιδέχεται κάποια τυποποίηση.
 |
| Joseph-Nicolas Robert-Fleury, Galilée devant le Saint-Office au Vatican (1847), Paris, musée du Louvre. |