Συνάντηση Ελληνισμού και Χριστιανισμού

Ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ | 2012 [45΄]

Συντομότερη εκδοχή του ντοκιμαντέρ (διάρκειας 36΄), χωρίς τα εισαγωγικά περί Ιουλιανού και με διαφορετικό μοντάζ, εδώ.

Εισαγωγή

Όταν ο Φίλιππος πλησίασε τον Χριστό και του είπε ότι «ήρθαν Έλληνες να σε δουν», ο Χριστός απάντησε: «Ἐλήλυθεν ἡ ὥρα ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου» [Ιω. 12, 23]. Τι ακριβώς εννοούσε;

Ο Ιουλιανός στην Αθήνα (354 μ.Χ.)

Ένα πλοίο φτάνει στον Πειραιά. Ένας Βυζαντινός πρίγκιπας αποβιβάζεται στην πόλη των ονείρων του. Έχει μόλις γλιτώσει άλλη μία φορά τη ζωή του. Ανιψιός του Μεγάλου Κωνσταντίνου, γιος του ετεροθαλούς αδελφού του, μεγαλωμένος ορφανός, φυλακισμένος σε απομακρυσμένα κάστρα, ζώντας με τον διαρκή φόβο της εκτέλεσης.

Ο πρίγκιπας αυτός είναι ο Φλάβιος Κλαύδιος Ιουλιανός, γνωστός στην ιστορία ως Ιουλιανός ο Παραβάτης.

Αν και βαπτισμένος, δεν νιώθει Χριστιανός. Στον Παρθενώνα ευχαριστεί την Αθηνά. Αφήνει στεφάνι λουλουδιών στο άγαλμά της και θαυμάζει τα μνημεία της πόλης, έργα Ρωμαίων φιλελλήνων αυτοκρατόρων όπως ο Αδριανός.

Κατεβαίνοντας από την Ακρόπολη, περνά από τον Άρειο Πάγο, όπου ο Απόστολος Παύλος μίλησε για τον «Άγνωστο Θεό» [Πρ. 17, 23] και χλευάστηκε όταν αναφέρθηκε στην Ανάσταση.

Η αυτοκρατορία αλλάζει

Βρισκόμαστε στον 4ο αιώνα. Πρωτεύουσα είναι πλέον η Κωνσταντινούπολη. Ο Χριστιανισμός έχει εισέλθει δυναμικά στην ιστορία. Με τον Μέγα Κωνσταντίνο βρίσκεται στο κέντρο των εξελίξεων. Στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας (325 μ.Χ.) αντιμετωπίζεται η αίρεση του Αρειανισμού.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας συνειδητοποιούν ότι οι αιρέσεις στηρίζονται σε φιλοσοφικά συστήματα. Ο Χριστιανισμός καλείται πλέον να συνομιλήσει με την ελληνική φιλοσοφία.

Ο ελληνικός κόσμος και η αναζήτηση της αλήθειας

Ο κόσμος της αρχαίας Ελλάδας ζούσε μέσα σε έντονο θρησκευτικό προβληματισμό. Η δικαιοσύνη, η μοίρα, ο φόβος της θεϊκής τιμωρίας διαπερνούν την τραγωδία, την τέχνη και τη φιλοσοφία.

Ο Ευριπίδης, ο Όμηρος, ο Αισχύλος, όλοι αναζητούν το θείο. Όμως η φιλοσοφία, όσο υψηλή κι αν είναι, δεν λυτρώνει.

Τρεις νέοι στην Αθήνα

Στην Αθήνα συναντώνται τρεις νέοι: ο Ιουλιανός, ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος. Οι δύο Καππαδόκες σπουδάζουν φιλοσοφία και ρητορική, ζουν ασκητικά και ξεχωρίζουν για το ήθος τους.

Ο Ιουλιανός μυείται κρυφά στα Ελευσίνια Μυστήρια. Οραματίζεται μια νέα, ελληνική θρησκεία, χωρίς Χριστιανισμό.

Δρόμοι που χωρίζουν

Ο Ιουλιανός γίνεται αυτοκράτορας το 361 μ.Χ. Προσπαθεί να αναβιώσει την αρχαία θρησκεία, απαγορεύει στους Χριστιανούς τη διδασκαλία των αρχαίων συγγραφέων και επιτίθεται ιδεολογικά στην Εκκλησία.

Ο Βασίλειος, αντίθετα, συνθέτει. Στην περίφημη πραγματεία «Πρὸς τοὺς νέους» ξεχωρίζει τα ρόδα από τα αγκάθια: την αλήθεια από το επιζήμιο.

Ο Μέγας Βασίλειος εναντίον της πλεονεξίας: «Εσύ όμως τα περιέλαβες όλα τα αγαθά στους ακόρεστους κόλπους της πλεονεξίας και νομίζεις ότι κανέναν δεν αδικείς, ενώ τόσους και τόσους αποστερείς και δεν δίνεις τί­ποτα σε κανέναν. Ποιος θεωρείται πως είναι πλεονέκτης; Αυ­τός που δεν μπορεί να παραμείνει στην αυτάρ­κεια. Ποιος είναι ο άρπαγας; Αυτός που αφαι­ρεί από τον καθένα εκείνα που του ανήκουν. Δεν είσαι λοιπόν εσύ ο πλεονέκτης; Δεν εί­σαι εσύ ο άρπαγας, όταν οικειοποιείσαι όλα τα πλούτη που σου δόθηκαν, με σκοπό να τα διαχειρισθείς και να τα οικονομήσεις με πνεύ­μα αγάπης; Ή αυτόν που απογυμνώνει τον ντυμένο, ο οποίος φοράει πλούσια ρούχα, θα τον ονομάσουμε λωποδύτη, ενώ εκείνον που δεν ντύνει τον γυμνό, ενώ μπορεί να το κάνει, θα του δώσουμε άλλο όνομα; Το ψωμί που κρατάς εσύ στα χέρια σου και το αποθηκεύεις, ανήκει σ’ αυτόν που πεινά. Τα ρούχα που φυλάς στις ντουλάπες και στις ιματιοθήκες, είναι εκείνου που είναι γυμνός. Τα παπούτσια τα περίσσια είναι του ξυπόλυτου. Τα χρήματα που τα συγκεντρώνεις και τα κρύβεις στα βάθη της γης, είναι αυτού που τα χρειάζεται. Επομένως τόσους αδικείς, ό­σους μπορούσες να ευεργετήσεις!» [Ομιλία στο χωρίο του Ευαγγελίου “Καθελῶ μου τας αποθήκας και μείζονας οικοδομήσω” (Λκ. 12, 18)]

Αλήθεια και κάλλος είναι ενωμένα.

Το τέλος του Ιουλιανού

Η απόπειρα αναβίωσης της αρχαίας θρησκείας αποτυγχάνει. Τα ιερά μένουν άδεια. Ο Ιουλιανός σκοτώνεται σε εκστρατεία κατά των Περσών το 363 μ.Χ., μόλις 32 ετών.

Η δικαίωση της σύνθεσης

Ο Βασίλειος θεμελιώνει τη Βασιλειάδα, μια κοινωνία αγάπης και κοινοκτημοσύνης. Ο Χριστιανισμός και ο Ελληνισμός δεν συγκρούονται· συναντώνται.

Ο Ελληνισμός αναζητά. Ο Χριστιανισμός προσφέρει.

Και όταν οι Έλληνες ζήτησαν να δουν τον Χριστό, τότε ήρθε η ώρα να δοξαστεί ο Υιός του Ανθρώπου.