Βίντεο για το Ισλάμ (από το κανάλι του Γιάννη Μπάλτου)
Η παρούσα ενότητα μάς καλεί να γνωρίσουμε το Ισλάμ —τη δεύτερη μεγαλύτερη θρησκεία στον κόσμο μετά τον Χριστιανισμό— και να προσεγγίσουμε τη διδασκαλία, την ιστορία και τη σύγχρονη παρουσία του με σεβασμό.
Το Ισλάμ εμφανίστηκε στην Αραβική Χερσόνησο τον 7ο αιώνα μετά Χριστόν, με κεντρική μορφή τον προφήτη Μωάμεθ, ο οποίος θεωρείται από τους μουσουλμάνους ως ο τελευταίος και μεγαλύτερος προφήτης του Θεού (Αλλάχ). Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μωάμεθ έλαβε θεία αποκάλυψη μέσω του αγγέλου Γαβριήλ, η οποία καταγράφηκε στο ιερό βιβλίο του Ισλάμ, το Κοράνιο.
Η πίστη στον έναν Θεό, οι άγγελοι, οι προφήτες, η τελική κρίση και η αποδοχή του Κορανίου ως πλήρους αποκάλυψης αποτελούν θεμελιώδη δόγματα της ισλαμικής πίστης.
Η ισλαμική λατρεία και καθημερινότητα δομούνται γύρω από τους «πέντε στύλους»: την ομολογία πίστης, την προσευχή, την ελεημοσύνη, τη νηστεία του Ραμαζανιού και το προσκύνημα στη Μέκκα.
Το Ισλάμ δεν είναι μόνο ένα σύστημα πίστης, αλλά και ένας τρόπος ζωής που διαποτίζει την κοινωνική, ηθική και πολιτική ζωή πολλών λαών.
Η ιστορική πορεία του Ισλάμ, η διάσπασή του σε Σουνίτες και Σιίτες, η μυστικιστική του έκφραση στον Σουφισμό, καθώς και οι σύγχρονες τάσεις και προκλήσεις που αντιμετωπίζει, θα αποτελέσουν αντικείμενα της ενότητας. Επίσης, θα εξετάσουμε φαινόμενα όπως το τζιχάντ και η ισλαμοφοβία, προσπαθώντας να τα κατανοήσουμε χωρίς προκαταλήψεις.
Μέσα από τη μελέτη του Ισλάμ, δεν επιδιώκουμε απλώς την απόκτηση γνώσεων, αλλά την καλλιέργεια σεβασμού και διαλόγου. Ένα πρώτο βήμα για έναν κόσμο ειρηνικής συνύπαρξης είναι να κατανοούμε τον «άλλον» και την πίστη του με καλή προαίρεση και ανοιχτή καρδιά.
👉 Aντιγραφή από το ιστολόγιο του Γιάννη Μπάλτου «Θρησκευτικά και μουσική» (με μικρές προσαρμογές)
Η λέξη Ισλάμ σημαίνει «υποταγή (στον Θεό)». Γεννήθηκε και αναπτύχθηκε στην Αραβία, που πριν την εμφάνισή του ήταν τόπος συνύπαρξης του σημιτικού πολυθεϊσμού, του εξαραβισμένου Ιουδαϊσμού και του βυζαντινού Χριστιανισμού.
Οι Άραβες διατηρούσαν πριν την εμφάνιση του Ισλάμ μια παγανιστική λατρεία τοπικών θεοτήτων, με γιορτές, νηστείες και προσκυνήματα. Γνώριζαν όμως και τον μονοθεϊσμό και είχαν έλθει σε επαφή και με τις χριστιανικές ιεραποστολές.
Κατά τον 6ο μ. Χ. αιώνα, η Μέκκα με το ιερό της Καάμπα, που περιβάλλει τον ονομαστό Μαύρο Μετεωρίτη, ήταν το θρησκευτικό και εμπορικό κέντρο της Αραβίας.
- Η επανάληψη της φράσης «δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ο Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης του». Πρόκειται για μια σύντομη ομολογία πίστης, που περιέχει τις δύο βασικότερες διδασκαλίες του Ισλάμ και προβάλλει το Μωάμεθ ως τον τελευταίο και μεγαλύτερο από τους προφήτες, αλλά και ως πρότυπο της ισλαμικής ζωής γενικά.
- Η προσευχή. Αυτή κατέχει κεντρική θέση στη ζωή του πιστού. Κατά γενικό κανόνα ο μουσουλμάνος πρέπει να προσεύχεται, στρεφόμενος προς την κατεύθυνση της Μέκκας, πέντε φορές την ημέρα, συγκεκριμένα την ανατολή του ήλιου, το μεσημέρι, το απόγευμα, τη δύση του ήλιου και το βράδυ. Μέρα αφιερωμένη στην προσευχή είναι η Παρασκευή. Το μεσημέρι αυτής της μέρας οι πιστοί συγκεντρώνονται για να προσευχηθούν στο τζαμί, που είναι το κέντρο της κοινοτικής λατρείας. Στον τοίχο του τζαμιού που βλέπει προς τη Μέκκα υπάρχει μια ημικυκλική κόγχη, που λέγεται μιχράμπ. Στραμμένος προς το μιχράμπ ο επικεφαλής λειτουργός, ο ιμάμης, απαγγέλλει τις προσευχές και προσκυνά σε δεδομένες στιγμές, ακολουθούμενος από τους πιστούς.
- Η ελεημοσύνη των φτωχών. Αυτή τονίζεται ιδιαίτερα στο Ισλάμ. Στη διάρκεια της ιστορίας του πήρε μάλιστα τη μορφή φόρου, που αφαιρούνταν από τα εισοδήματα των πιστών. Σήμερα λίγες ισλαμικές χώρες έχουν διατηρήσει αυτό το σύστημα. Όπου αυτό έχει καταργηθεί η ελεημοσύνη γίνεται με τη μορφή της εθελοντικής προσφοράς.
- Η νηστεία. Αυτή γίνεται το μήνα Ραμαντάν, που, εφόσον το μουσουλμανικό ημερολόγιο είναι σεληνιακό, δεν έχει μόνιμη θέση μέσα στο έτος. Συνίσταται στην αποχή από κάθε είδους τροφή από την ανατολή μέχρι τη δύση του ήλιου.
- Η ιερή αποδημία ή προσκύνημα στα ιερά μνημεία της Μέκκας. Λέγεται Μεγάλο Προσκύνημα ή Χατζ. Απαιτείται από όλους τους μουσουλμάνους να το πραγματοποιήσουν τουλάχιστο μια φορά στη ζωή τους.
Ο Μωάμεθ γεννήθηκε το 570 μ. Χ. Λίγα είναι γνωστά για την παιδική του ηλικία. Ο πατέρας του πέθανε λίγο πριν γεννηθεί. Συγγενείς ανέλαβαν την ανατροφή του, πρώτα ο παππούς του και μετά ο θείος του.
Νέος μπήκε στην υπηρεσία μιας πλούσιας χήρας, της Χαντίτζα, την οποία τελικά παντρεύτηκε. Στην οικογένειά του, μεταξύ των διαφόρων θεοτήτων, λάτρευαν ιδιαίτερα τον Αλλάχ. Ο ίδιος ήταν έντονα θρησκευτική φύση και συχνά απομονωνόταν για να προσευχηθεί. Έτσι, έζησε ως την ηλικία των σαράντα χρόνων. Τότε, συνέβη κάτι που άλλαξε ολόκληρη τη ζωή του.
Σύμφωνα με το Κοράνιο, μια νύχτα που προσευχόταν στα βουνά εμφανίστηκε σ’ αυτόν ο άγγελος Γαβριήλ, κρατώντας ένα κείμενο και τον διέταξε να το απαγγείλει. Ακολούθησαν και άλλα οράματα με τελικό αποτέλεσμα να του δημιουργηθεί η συνείδηση της προφητικής αποστολής, ότι δηλαδή ο Θεός τον κάλεσε για να μεταφέρει στους ανθρώπους την αλήθεια που θα του αποκάλυπτε.
Ο Μωάμεθ άρχισε την αποστολή αυτή, κηρύττοντας ότι ο Αλλάχ δεν είναι απλώς ένας, έστω ο υψηλότερος, μεταξύ πολλών θεών, αλλά ο μόνος υπάρχων και ότι η λατρεία οποιουδήποτε άλλου θεού αποτελούσε βλασφημία. Το πολυθεϊστικό περιβάλλον δεν μπορούσε να ανεχθεί αυτήν τη διδασκαλία και τον αντιμετώπισε με εχθρότητα.
Τελικά, το 622 μ. Χ., ο Μωάμεθ εγκατέλειψε τη Μέκκα για μια άλλη πόλη, τη Μεδίνα. Το γεγονός αυτό ονομάζεται Εγίρα (Χίτζρα). Η χρονολογία 622 μ.Χ. είναι η αρχή του μουσουλμανικού ημερολογίου. Στη Μεδίνα ο Μωάμεθ έγινε δεκτός και απέκτησε μεγάλη δύναμη. Κατάργησε την ειδωλολατρία και οργάνωσε την πόλη αυτή με βάση τη νέα θρησκεία: το Ισλάμ. Έτσι, στη Μεδίνα το Ισλάμ απέκτησε για πρώτη φορά κάποια από τα βασικά του χαρακτηριστικά, όπως την ισχυρή αίσθηση της αδελφότητας μεταξύ των μελών του λόγω του κοινού πατέρα. Η αίσθηση αυτή συνέβαλε στην ανάδειξη της Μεδίνας, όπως αργότερα και όλου του Ισλάμ, σε εξαιρετική στρατιωτική δύναμη.
Όταν ο Μωάμεθ αισθάνθηκε αρκετά ισχυρός, επιτέθηκε εναντίον της Μέκκας και την κυρίευσε το 630 μ. Χ. Ο Μωάμεθ μετέτρεψε την Καάμπα σε χώρο λατρείας του Αλλάχ και έκανε την πόλη κέντρο της νέας θρησκείας.
Πέθανε το 632 μ. Χ. και τον διαδέχθηκε, παίρνοντας τον τίτλο του διαδόχου (χαλίφη), ο στενός σύντροφός του Αμπού Μπαάκρ.
👉 Αντιγραφή από το ιστολόγιο του Γιάννη Μπάλτου «Θρησκευτικά και μουσική» (με μικρές προσαρμογές)
Το Ισλάμ γεννήθηκε σε ένα χώρο όπου υπήρχε η προϊσλαμική αραβική θρησκεία, που ήταν πολυθεϊστική, κι ο Αλλάχ ήταν ο θεός που λάτρευε η οικογένεια του Μωάμεθ. Στον ίδιο χώρο δραστηριοποιούνταν και Ιουδαίοι και Χριστιανοί γιατροί, έμποροι, μουσικοί. Το Ισλάμ επομένως διαμορφώθηκε ιστορικά συνδυάζοντας στοιχεία α) της παλιάς αραβικής θρησκείας, όπως τον όνομα του θεού Αλλάχ, β) των Εβραίων, όπως είναι η αυστηρή μονοθεΐα, η ιδέα του εκλεκτού και περιούσιου λαού του θεού, που στο Ισλάμ θα ονομαστούν «πιστοί-υποταγμένοι» στον Θεό, σε αντιδιαστολή με τους απίστους και γ) στοιχεία από αιρετικούς Χριστιανούς, όπως οι μονοφυσίτες και οι νεστοριανοί, που είχαν ιδρύσει δύο χριστιανικά αραβικά κράτη διατηρώντας την πολυγαμία των αράβων.
Οι χριστιανικές επιρροές στο Ισλάμ είναι αρκετές και προέρχονται κυρίως από τους νεστοριανούς, τους μονοφυσίτες και τα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα, δηλαδή νόθα και ψευδεπίγραφα βιβλία των χριστιανών.
- Οι μουσουλμάνοι πιστεύουν σε έναν Θεό δημιουργό του κόσμου, όπως και οι χριστιανοί, όχι όμως σε Τριαδικό Θεό.
- Πιστεύουν σε ύπαρξη και δράση αγγέλων και μάλιστα του Γαβριήλ στον ευαγγελισμό της Μαριάμ (όχι Θεοτόκου).
- Αποδέχονται τον ευαγγελισμό της Μαριάμ, την παρθενία της, και την εξ αυτής γέννηση του Ιησού, όχι όμως στο σπήλαιο της Βηθλεέμ, αλλά κάτω από μία χουρμαδιά, χωρίς αναφορά στον Ιωσήφ, ούτε στους γονείς της Ιωακείμ και Άννα, αλλά στη Μαριάμ ως κόρη του Εμράν.
- Προσφωνούν τη Μαριάμ «Δέσποινά μας» και «Κυρία μας Μαριάμ», τη σέβονται ως μητέρα του Ιησού, όχι όμως ως Θεοτόκο, αφού για εκείνους ο Ιησούς δεν είναι Θεός. Επηρεασμένοι από τη χριστολογία του Αρείου και του Νεστορίου αποκαλούν τον Ιησού «προφήτη», «απόστολο», «δούλο του Θεού», «Μεσσία», «λόγο του Θεού», «δεύτερο Αδάμ», επειδή γεννήθηκε από Παρθένο με υπερφυσικό τρόπο. Βέβαια δεν τον θεωρούν Θεό, ούτε Υιό Θεού.
- Αναφέρουν θαύματα του Ιησού, του αποστόλου του Θεού, όπως τη θεραπεία του εκ γενετής τυφλού, του λεπρού καθώς και αναστάσεις νεκρών. Αναφέρουν κι ένα θαύμα παρμένο από το απόκρυφο-νόθο-ψευδεπίγραφο ευαγγέλιο του Θωμά, σύμφωνα με το οποίο ο Ιησούς, όταν ήταν μικρός, έφτιαξε ένα πουλί από πηλό, φύσηξε σε αυτό και το πήλινο πουλί ζωντάνεψε.
- Ο Ιησούς γεννήθηκε «εκ Παρθένου Μαριάμ» και του «πνεύματος του Θεού», πράγμα που δεν απέχει πολύ από το Άγιο Πνεύμα, που δέχονται οι Χριστιανοί.
- Αναφέρουν το θαύμα του Ιησού με το χορτασμό των πεντακισχιλίων στην έρημο και προσθέτουν ότι ο Θεός θα βασανίσει σκληρά όσους δεν πιστέψουν σε αυτό το θαύμα.
- Επηρεασμένοι από τους Εβραίους, δεν μπορούν να δεχτούν το πάθος και τη σταύρωση του Ιησού, του αποστόλου του Θεού. Δέχονται ωστόσο τα ιστορικά γεγονότα των παθών και της σταύρωσης, λένε όμως ότι το πρόσωπο που σταύρωσαν οι Ιουδαίοι δεν ήταν ο Ιησούς αλλά κάποιος άλλος όμοιός του. Δέχονται την ανάληψη του Ιησού: ο Ιησούς ανυψώθη προς το Θεό, απογοητεύοντας τις δόλιες διαθέσεις των εβραίων.
- Στην Ισλαμική παράδοση υπάρχει η πίστη στη μελλοντική επιστροφή του Ιησού πριν την τελική κρίση και η νίκη του Ιησού κατά του αντιχρίστου, αντίληψη συναφής με την Καινή Διαθήκη. Βέβαια οι μουσουλμάνοι λένε ότι ο Ιησούς, μετά τη νίκη του αντιχρίστου, θα πεθάνει και γι’ αυτό το λόγο έχουν κρατήσει κενή θέση στον τάφο του προφήτη Μωάμεθ στη Μεδίνα.
Παρατηρούμε ότι το Ισλάμ δέχεται μεν ορισμένα ιστορικά στοιχεία σχετικά με τον Ιησού και την Παρθένο, όμως αρνείται το επίσης ιστορικό γεγονός του πάθους και της θανατικής καταδίκης του Ιησού, καθώς και τα ιερά πρόσωπα του Ιωακείμ και της Άννας. Επηρεάστηκε από μονοφυσιτικό περιβάλλον, γι’ αυτό αρνείται τον όρο Θεοτόκος για την Παναγία, όρο που αποτελεί κριτήριο ορθοδοξίας και για τον οποίο πολύ αγωνίστηκε ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, ανατρέποντας την αιρετική διδασκαλία του Νεστορίου.
Η θεότητα του Ιησού Χριστού είναι αδιαμφισβήτητη για τους χριστιανούς, καθώς «ο Θεός Λόγος (μετά την ενανθρώπηση Ιησούς Χριστός), το δεύτερο πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, είναι επίσης ο Υιός ο Αγαπητός, ο μονογενής, που έχει διπλή γέννηση: από τον Πατέρα, χωρίς μητέρα, αχρόνως, και εν χρόνω, από την Υπεραγία Θεοτόκο, με τη χάρη του αγίου Πνεύματος, στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας. Είναι τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, δηλαδή Θεάνθρωπος».
👉 Αντιγραφή άρθρου της Θεώνης Μπούρα (με μικρές προσαρμογές)