Φώτιος: «Μυριόβιβλος»

Κέντρο Λεξικολογίας

Τι σημαίνει να διαβάζεις σε έναν κόσμο που αλλάζει; Να διαβάζεις όχι για να συσσωρεύσεις γνώση, αλλά για να αποφασίσεις τι αξίζει να σωθεί. Στον 9ο αιώνα, σε μια εποχή μετασχηματισμών, ο Φώτιος απαντά με τη Μυριόβιβλο: μια πράξη βαθιά υπαρξιακή, όπου η ανάγνωση γίνεται ευθύνη απέναντι στο παρελθόν και παρακαταθήκη για το μέλλον.

Η Μυριόβιβλος (ή Βιβλιοθήκη) είναι ένα από εκείνα τα εμβληματικά έργα που ορίζουν το μεταίχμιο ανάμεσα σε δύο εποχές. Χάρη σε αυτό το έργο ο συγγραφέας της, Μέγας Φώτιος (9ος αιώνας), ο σπουδαιότερος φιλόλογος και λεξικογράφος του Βυζαντίου (και άγιος, που σήμερα, 6 Φεβρουαρίου, τιμάται η μνήμη του) έδειξε τι σημαίνει αγάπη για τα κλασικά γράμματα και πώς θα μπορούσε να τα εγκολπωθεί ο χριστιανικός κόσμος. Γίνεται έτσι ο εισηγητής του Βυζαντινού ουμανισμού.

Εν είδει αφήγησης προς τον αδελφό του, Ταράσιο, διηγείται τι διαβάστηκε («ἀνεγνώσθη») στα φιλολογικά σεμινάρια-συναντήσεις που διοργάνωνε. Παραθέτει έτσι 280 αρχαίους και βυζαντινούς συγγραφείς και έργα τους, με περιλήψεις, ενίοτε πολύ εκτενείς, καθώς και συνοπτικές αξιολογήσεις, άλλοτε θετικές άλλοτε αρνητικές άλλοτε ουδέτερες, αλλά πάντα υψηλής οξύτητας και περιεκτικότητας. ~ Έλεγε ο αείμνηστος καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας κ. Αθανάσιος Κομίνης ότι την οξύτητα των κριτικών του παρατηρήσεων θα τη ζήλευε και ο Wilamowitz [κορυφαίος κλασικός φιλόλογος] ~

Σημειώνουμε ότι υπάρχει και άλλο σπουδαιότατο για τα ελληνικά γράμματα έργο του Φωτίου, το περίφημο Λεξικό του με τίτλο: Λέξεων συναγωγή κατά στοιχεῖον δι’ ὧν ῥητόρων τε πόνοι καί συγγραφέων ἐξωραΐζονται μάλιστα.

_____

Από τη Μυριόβιβλο, επιλέγουμε μερικά χαρακτηριστικά κριτικά σημειώματα.

«ΑΝΕΓΝΩΣΘΗ Ἡροδότου ἱστοριῶν λόγοι θ΄ κατὰ ἀριθμὸν καὶ ἐπωνυμίαν τῶν ἐννέα Μουσῶν. Ἰωνικῆς δὲ διαλέκτου κανὼν ἂν οὗτος εἴη͵ ὡς ἀττικῆς Θουκυδίδης. Κέχρηται δὲ μυθολογίαις καὶ παρεκβάσεσι πολλαῖς, δι' ὧν αὐτῷ ἡ κατὰ διάνοιαν γλυκύτης διαρρεῖ, εἰ καὶ πρὸς τὴν τῆς ἱστορίας κατάληψιν καὶ τὸν οἰκεῖον αὐτῆς καὶ κατάλληλον τύπον ἐνίοτε ταῦτα ἐπισκοτεῖ, οὐκ ἐθελούσης τῆς ἀληθείας μύθοις αὐτῆς ἀμαυροῦσθαι τὴν ἀκρίβειαν, οὐδὲ πλέον τοῦ προσήκοντος ἀποπλανᾶσθαι ταῖς παρεκβάσεσιν. […]»

«ΑΝΕΓΝΩΣΘΗ Αἰσχίνου οἱ τρεῖς λόγοι, ὁ κατὰ Τιμάρχου, ὅς ἐστι καὶ πρῶτος τῶν αὐτοῦ λόγων, καὶ ὁ παραπρεσβείας, τρίτος δὲ ὁ καὶ τελευταῖος ὁ κατὰ Κτησιφῶντος. Τρεῖς γὰρ μόνους αὐτοῦ φασὶ γνησίους εἶναι, καὶ ἐννέα ἐπιστολάς· διὸ τοὺς μὲν λόγους αὐτοῦ τινες χάριτας ὠνόμασαν διά τε τὸ χαρίεν τοῦ λόγου καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν Χαρίτων, Μούσας δὲ τὰς ἐπιστολὰς διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἔννεα Μουσῶν. […]»

«ΑΝΕΓΝΩΣΘΗ ἐπισκόπου Κυρήνης͵ Συνέσιος αὐτῷ ὄνομα͵ “Περὶ προνοίας”͵ “Περὶ βασιλείας” καὶ περὶ ἄλλων τινῶν· τὴν δὲ φράσιν ὑψηλὸς καὶ ὄγκον ἔχων͵ ἀποκλίνων δὲ καὶ πρὸς τὸ ποιητικώτερον. Ἀνεγνώσθη δὲ αὐτοῦ καὶ ἐπιστολαὶ διάφοροι͵ χάριτος καὶ ἡδονῆς ἀποστάζουσαι μετὰ τῆς ἐν τοῖς νοήμασιν ἰσχύος καὶ πυκνότητος. […]»

«ΑΝΕΓΝΩΣΘΗ Θεοδώρου Ἀντιοχέως οὗ ἡ ἐπιγραφὴ “Ἑρμηνεία τῆς κτίσεως”· Τὴν δὲ φράσιν οὔτε λαμπρὸς οὔτε λίαν σαφής͵ φεύγων δὲ τὸν δυνατὸν αὐτῷ τρόπον τὰς ἀλληγορίας͵ καὶ κατὰ τὴν ἱστορίαν τὴν ἑρμηνείαν ποιούμενος. Ταυτολογεῖ δὲ τὰ πλεῖστα͵ καὶ ἄχαρίς πως καὶ ἀηδὴς εἶναι δοκεῖ. […]»

«ΑΝΕΓΝΩΣΘΗ μοι βιβλίον ἱστορικὸν ὡς ἐν συνόψει κοσμικῆς ἱστορίας. Ὁ δὲ συγγραφεὺς Ἡσύχιος ὁ Ἰλλούστριος͵ Μιλήσιος μὲν ἐκ πατρίδος͵ παῖς δὲ Ἡσυχίου καὶ Φιλοσοφίας͵ καθ΄ ὃ καὶ ἡ ἐπιγραφὴ τοῦ βιβλίου μετὰ τοῦ ἱστορίας Ρωμαϊκῆς τε καὶ παντοδαπῆς τυγχάνει. […]»

_____

Μερικά χαρακτηριστικά της φιλολογικής αντίληψης του Φωτίου:

• Η «τέχνη της σαφήνειας»: Για τον Φώτιο, το ύφος είναι εργαλείο σκέψης. Απορρίπτει τη φλύαρη ρητορεία και τις παρεκβάσεις, αναδεικνύοντας τη σαφήνεια ως την ύψιστη αρετή του λόγου.
• Κριτική αυτονομία: Δεν ανακυκλώνει απλώς παλιές αυθεντίες. Κρίνει με εντυπωσιακή πρωτοτυπία και ανεξαρτησία, διαφοροποιώντας τη φωνή του από την καθιερωμένη παράδοση.
• Ύφος και ήθος: Η κριτική του συνδέει τη λογοτεχνική μορφή με την ηθική υπόσταση του έργου, αναζητώντας την αλήθεια πίσω από τις λέξεις. Είναι φιλόλογος εντός κοσμοειδώλου.
• Σύγχρονος τόνος: Η εμμονή του στη δομή και την οικονομία του κειμένου θυμίζει περισσότερο μοντέρνο κριτικό παρά μεσαιωνικό λόγιο.

~ Πολλά από αυτά τα «ἀνεγνώσθη» ανέσκαψαν και ξέθαψαν από τη λήθη του χρόνου σπουδαία έργα της αρχαίας και ελληνιστικής γραμματείας, που αλλιώς θα έμεναν «ένα κενό κάτω απ' την προσωπίδα». ~

👉 Σημερινό (και περσινό) δημοσίευμα από το Κέντρο Λεξικολογίας (με υπογραμμίσεις, υπερσυνδέσμους και ελαφρές γλωσσικές παρεμβάσεις από τον συντάκτη του ιστολογίου)