Αριστείδης Χατζής: Οταν η αγιογραφία υποκαθιστά την ιστορία
Άρθρο κριτικής του Αριστείδη Χατζή στην ταινία «Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή (3 Ιανουαρίου 2026), με υπογραμμίσεις, υπερσυνδέσμους και ελάχιστες γλωσσικές αλλαγές από τον συντάκτη του ιστολογίου.
Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα. Ας υποθέσουμε ότι μπορούμε να φέρουμε πίσω στη ζωή τον Ιωάννη Καποδίστρια και να του ζητήσουμε να δει τη νέα ταινία που τον αφορά. Θεωρώ σχεδόν βέβαιο πως ο Καποδίστριας, ένας άνθρωπος που ήταν ακέραιος και αυστηρός, θα εξοργιζόταν. Θα θεωρούσε ότι πρόκειται για παρωδία· κάτι χειρότερο, για ιεροσυλία.
Δεν είναι καθόλου εύκολο να γυρίσεις μια ιστορική ταινία. Ακόμη και οι μεγαλύτεροι σκηνοθέτες ήταν καταδικασμένοι να αποτύχουν να ικανοποιήσουν τους ιστορικούς. Αριστουργήματα του είδους, όπως ο «Γατόπαρδος» του Βισκόντι, ο «Μπάρι Λίντον» του Κιούμπρικ ή ο «Λίνκολν» του Σπίλμπεργκ, ενθουσίασαν αλλά και δίχασαν. Είναι δυνατόν να παρουσιάσεις μέσα σε δύο ώρες ένα παρελθόν, που ενώ για τον θεατή παραμένει άγνωστη χώρα, για τον ιστορικό είναι ένας κόσμος στον οποίον κινείται αδιόρατα, όπως o πρωταγωνιστής στο «Σπίτι της όχθης» της Δάφνης ντι Μοριέ;
Ο Γιάννης Σμαραγδής επιχειρεί εδώ και καιρό να αναπαραστήσει το παρελθόν. Κάθε άνθρωπος που θέτει έναν στόχο και προσπαθεί σκληρά να τον πετύχει, παρά τις αντιξοότητες και τους περιορισμούς, αξίζει τον σεβασμό μας. Είμαι βέβαιος ότι έκανε το καλύτερο που μπορούσε. Ως κινηματογραφιστή, ας τον κρίνουν οι ομότεχνοί του και οι κριτικοί.
Για ένα μόνο πράγμα θα του ασκήσω αυστηρή κριτική: δεν βασίστηκε στη δουλειά των σημαντικών Ελλήνων και ξένων ιστορικών που έχουν ασχοληθεί ειδικά με τον Καποδίστρια. Γιατί δεν εκμεταλλεύτηκε την ευτυχή συγκυρία της έκδοσης του βιβλίου του Χρήστου Λούκου, «Ιωάννης Καποδίστριας: Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας» (ΜΙΕΤ, 2022); Οταν ένας κορυφαίος ιστορικός ασχολείται πενήντα χρόνια με τον Καποδίστρια και εκδίδει το magnum opus του, ένα βιβλίο αντάξιο του θέματός του, δεν μπορείς να μην το λάβεις καθόλου υπόψη.
Το αποτέλεσμα είναι θλιβερό: δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή που να βασίζεται στη σοβαρή ιστορική έρευνα. Δεν περιμένει κανείς βέβαια να δει ιστορικό ντοκιμαντέρ, αλλά είναι εντυπωσιακό το πώς κατόρθωσε το σενάριο να χωρέσει κάθε υπερβολή, κάθε διαστρέβλωση, κάθε μύθο που έχει γραφτεί σχετικά με τον Καποδίστρια. Τι να πρωτογράψω; Οχι, ο Καποδίστριας δεν είναι ο… ιδρυτής της Ελβετίας· δεν συνέγραψε το περίφημο σύνταγμά της (διότι αυτό γράφτηκε 17 χρόνια μετά τη δολοφονία του)· δεν έσωσε αυτός τη Γαλλία από τον διαμελισμό· δεν ήταν δημοκράτης επαναστάτης και δεν όρκισε τους Φιλικούς – αντιθέτως, προσπάθησε να τους αποθαρρύνει· δεν «σπούδασε» τον Γιωργάκη Μαυρομιχάλη· δεν είχαν σχέση με τη δολοφονία του οι Βρετανοί, ούτε υπάρχει κάποιος «απόρρητος φάκελος» για τη δολοφονία του στο αρχείο του Foreign Office· η σχέση του με τη Ρωξάνδρα Στούρτζα δεν ήταν ένα φθηνό μελοδραματικό Αρλεκιν. Δεν ξέρω ποιους ιστορικούς συμβουλεύτηκε ο Γιάννης Σμαραγδής, αλλά δεν τον προστάτευσαν ακόμη και από τραγικά λάθη, κυρίως από το να μετατρέψει σεναριακά τους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης σε καρτουνίστικες καρικατούρες.
Η ταινία έχει μεγάλη επιτυχία. Σε ποιους απευθύνεται όμως; Στον κινηματογράφο που την είδα, υπήρχαν μικρές παρέες που διακωμωδούσαν αρκετές σκηνές – απαράδεκτο. Αλλά πιο λυπηρό ήταν το χειροκρότημα στο τέλος, από τη μισή αίθουσα. Διότι αν δεις αυτήν την ταινία και μείνεις ευχαριστημένος, πιστεύοντας ότι έμαθες ποιος ήταν ο Καποδίστριας, θα πρέπει να μην έχεις ανοίξει ένα σοβαρό ιστορικό βιβλίο στη ζωή σου. Θα πρέπει να έχεις μάθει γι’ αυτόν από την κακής ποιότητας δημαγωγική ιστορία και από αναρτήσεις σε κοινωνικά δίκτυα. Όσο σκληρό κι αν ακουστεί, θα πρέπει να το ομολογήσουμε: η πρόσληψη αυτής της ταινίας αντανακλά την κατάντια της παιδείας στη χώρα μας.
Ημουν απόλυτος πιο πάνω. Υπάρχει μία αληθινή σκηνή στην ταινία, όταν ένας βοσκός και η γυναίκα του υποδέχονται τον Κυβερνήτη. Οι δύο καλοί ηθοποιοί κατόρθωσαν να αναπαραστήσουν την αγάπη των απλών ανθρώπων για τον Κυβερνήτη. Ο Καποδίστριας ήταν ένας από τους πραγματικά μεγάλους Ελληνες. Δεν του αξίζει ο διασυρμός από τους «θαυμαστές του». Δεν του αξίζει ο αφελής μεταφυσικός μεσσιανισμός που του φόρτωσαν και που τον έχει μετατρέψει σε σύμβολο της ελληνικής Ακροδεξιάς. Ο στόχος της ταινίας φαίνεται πως είναι η αγιοποίησή του. Δεν τη χρειάζεται. Η ιστοριογραφία έχει τοποθετήσει τον Ιωάννη Καποδίστρια εκεί όπου του αρμόζει. Και μόνον αυτή μπορεί να μας βοηθήσει να τον γνωρίσουμε, όσο αυτό είναι εφικτό. Νομίζω ότι και ο ίδιος αυτό θα επιθυμούσε.
Ο κ. Αριστείδης Ν. Χατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών στο ΕΚΠΑ.