Φιλοσοφική διερεύνηση της έννοιας της Θρησκείας & των σχέσεων Θρησκείας και Eπιστήμης

Από την την εκδήλωση της Εταιρείας Μελέτης των Σχέσεων Επιστήμης και Θρησκείας, το Σάββατο 9 Οκτωβρίου 2010, με γενικό θέμα «Θρησκεία και Επιστήμη: ορίζοντας τις έννοιες».

Η φιλοσοφική θεώρηση της θρησκείας οφείλει να ξεκινά από την αναγνώριση της περιπλοκότητας και της αδυναμίας ικανοποιητικής σύλληψης των διαστάσεων της ίδιας της έννοιας.  Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για τη χαρακτηριστική φαινομενολογία της ηθικής εμπειρίας, η οποία γίνεται αντικείμενο διεπιστημονικών προσπαθειών ανάλυσης και εξήγησης, για ένα σύνολο λατρευτικών και τελετουργικών πρακτικών με αναφορά στο βίωμα  του «ιερού» και για την οργανωμένη θεσμική τους έκφραση, ή και για ιδιαίτερες αφηγήσεις, συστήματα συμβόλων, εννοιολογικά σχήματα που προτείνουν την συνολική κατανόηση και νοηματοδότηση της ανθρώπινης ύπαρξης και υπερβαίνουν τις απλές, επιστημονικές εξηγήσεις των φυσικών της γνωρισμάτων. Το ερώτημα που θα μας απασχολήσει είναι σε ποιο βαθμό η θρησκευτική αντιμετώπιση της υλικής πραγματικότητας και της ανθρώπινης ζωής είναι συμβατή με την ακραιφνή επιστημονική τους προσέγγιση. 

Α. - To πρόβλημα του ορισμού – ανάγκη εννοιολογικής διερεύνησης

Στοιχεία/γνωρίσματα της θρησκείας με την ευρεία σημασία του όρου:

α) Πίστη στην ύπαρξη κάποιας ιερής διάστασης/όψης της πραγματικότητας, η οποία συνήθως παίρνει τη μορφή της πίστης σε κάποια θεϊκή, υπερφυσική δύναμη ή οντότητα (δυνάμεις ή οντότητες) / Θεό ή θεούς.

β) Σαφής διάκριση μεταξύ ιερών και μη ιερών οντοτήτων/αντικειμένων/ιδιοτήτων.

γ) Τελετουργικές πρακτικές που εστιάζονται σε αυτές τις οντότητες/αντικείμενα/ιδιότητες.

δ)  Ηθικός κώδικας που θεωρείται ότι έχει ιερή  ή υπερφυσική θεμελίωση.

ε) Χαρακτηριστικά θρησκευτικά βιώματα ή συναισθήματα (δέος, αίσθηση μυστηρίου, ενοχή, ευχαριστίας ή λατρείας), τα οποία συνήθως προκαλούνται στο κατάλληλο περιβάλλον σε ιερές οντότητες/αντικείμενα – κατά τη διάρκεια κάποιας τελετουργίας.

στ) Στάση προσευχής/επικοινωνίας με υπερφυσικές οντότητες ή δυνάμεις.

ζ) Κοσμοαντίληψη ή γενική θεώρηση του κόσμου ως όλου και της θέσης της ανθρώπου μέσα σ’αυτόν. Αυτή παρέχει  συγκεκριμένο προσδιορισμό του σκοπού ή του νοήματος του κόσμου και της ζωής του ανθρώπου μέσα σ’αυτόν – εναρμόνιση ανθρώπου και σύμπαντος, διασφάλισης της «έσχατης» νοηματοδότησης της ύπαρξης.

η) Μια λιγότερο ή περισσότερο οργανωμένη μορφή ζωής, σύμφωνης με αυτή την  κοσμοαντίληψη.

θ) Μια κοινωνική ομάδα που διακρίνεται από τα παραπάνω στοιχεία και συνδέεται μέσω αυτών.

📖 Austin Cline, “What Is Religion?”, βασισμένο σε σχετικό άρθρο στο Τhe Encyclopedia of Philosophy.

Β. – Διαφορετικοί τύποι σχέσεων μεταξύ θρησκείας και επιστήμης:

α) Σύγκρουση.

β) Τμηματοποίηση / διαχωρισμός.

γ) Συμπληρωματικότητα.

δ) Αμοιβαία υποστήριξη/ενσωμάτωση.

📖 William Dembski στο Jacques Arnould, Θεός εναντίον Δαρβίνου, Αθήνα: Eκδόσεις Πόλις, 2009, 218.

Γ. –  Μπορεί η διαχείριση των μεγάλων κοσμολογικών και των υπαρξιακών ερωτημάτων από την επιστήμη ή και την «κοσμική» φιλοσοφία να υποκαταστήσει τις απαντήσεις της θρησκείας;

Διαφορετικές θετικές και αρνητικές τοποθετήσεις – πέρα από την καθαρόαιμη θρησκευτική λύση:

α) Σκληρός αθεϊσμός – απόρριψη κάθε αιτήματος για οποιαδήποτε «έσχατη» εξήγηση ή συνολική νοηματοδότηση.

β) Διάφορες μορφές ανθρωπισμού - νοηματοδότηση του κόσμου και της ζωής μας «από τα μέσα».

γ) Αναζήτηση μιας τελεολογικής δικαίωσης μέσα από την εξέλιξή μας  – επιδίωξη μιας. φυσιοκρατικής εναρμόνισης της ζωής μας με τον κόσμο που μας περιβάλλει «από τα έξω».

δ) Απόρριψη φυσιοκρατικού αναγωγισμού και αποδοχή κάποιας μορφής μη παραδοσιακού πλατωνισμού – οι αξίες / το νόημα της ύπαρξης αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία του κόσμου μας.

ε) Παραίτηση – αναγνώριση μη εξαλείψιμης αίσθησης του «παραλόγου».

📖 Τhomas Nagel, Secular Philosophy and the Religious Temperament, Oxford: OUP, 2010.

Δ. –  Εμφαση στην πνευματική και την ηθική  διάσταση της θρησκείας

Ποια πνευματικότητα; Συγκριτική αποτίμηση μορφών ζωής; Mε ποια κριτήρια;

📖 John Cottingham, The Spiritual Dimension, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, “It’s Not God Who Needs Saving,  It’s Us”, Standpoint, September 2010. Mark Johnston, Saving God; Religion after Idolatry, Princeton: Princeton University Press, 2009, Surviving Death, Princeton: Princeton University Press,  2010. Aντρέ Κοντ-Σπονβίλ, To πνεύμα του αθεϊσμού, Αθήνα: Κέδρος, 2006.

👉 Βλ. κ. το δημοσίευμα του ίδιου του Στέλιου Βιρβιδάκη: «Εκφάνσεις του σύγχρονου αθεϊσμού και ο αντίλογος της πνευματικότητας»