Φιλοσοφική διερεύνηση της έννοιας της Θρησκείας & των σχέσεων Θρησκείας και Eπιστήμης
Α. - To πρόβλημα του ορισμού – ανάγκη εννοιολογικής διερεύνησης
Στοιχεία/γνωρίσματα της θρησκείας με την ευρεία σημασία του όρου:
α) Πίστη στην ύπαρξη κάποιας ιερής διάστασης/όψης της πραγματικότητας, η οποία συνήθως παίρνει τη μορφή της πίστης σε κάποια θεϊκή, υπερφυσική δύναμη ή οντότητα (δυνάμεις ή οντότητες) / Θεό ή θεούς.
β) Σαφής διάκριση μεταξύ ιερών και μη ιερών οντοτήτων/αντικειμένων/ιδιοτήτων.
γ) Τελετουργικές πρακτικές που εστιάζονται σε αυτές τις οντότητες/αντικείμενα/ιδιότητες.
δ) Ηθικός κώδικας που θεωρείται ότι έχει ιερή ή υπερφυσική θεμελίωση.
ε) Χαρακτηριστικά θρησκευτικά βιώματα ή συναισθήματα (δέος, αίσθηση μυστηρίου, ενοχή, ευχαριστίας ή λατρείας), τα οποία συνήθως προκαλούνται στο κατάλληλο περιβάλλον σε ιερές οντότητες/αντικείμενα – κατά τη διάρκεια κάποιας τελετουργίας.
στ) Στάση προσευχής/επικοινωνίας με υπερφυσικές οντότητες ή δυνάμεις.
ζ) Κοσμοαντίληψη ή γενική θεώρηση του κόσμου ως όλου και της θέσης της ανθρώπου μέσα σ’αυτόν. Αυτή παρέχει συγκεκριμένο προσδιορισμό του σκοπού ή του νοήματος του κόσμου και της ζωής του ανθρώπου μέσα σ’αυτόν – εναρμόνιση ανθρώπου και σύμπαντος, διασφάλισης της «έσχατης» νοηματοδότησης της ύπαρξης.
η) Μια λιγότερο ή περισσότερο οργανωμένη μορφή ζωής, σύμφωνης με αυτή την κοσμοαντίληψη.
θ) Μια κοινωνική ομάδα που διακρίνεται από τα παραπάνω στοιχεία και συνδέεται μέσω αυτών.
📖 Austin Cline, “What Is Religion?”, βασισμένο σε σχετικό άρθρο στο Τhe Encyclopedia of Philosophy.
Β. – Διαφορετικοί τύποι σχέσεων μεταξύ θρησκείας και επιστήμης:
α) Σύγκρουση.
β) Τμηματοποίηση / διαχωρισμός.
γ) Συμπληρωματικότητα.
δ) Αμοιβαία υποστήριξη/ενσωμάτωση.
📖 William Dembski στο Jacques Arnould, Θεός εναντίον Δαρβίνου, Αθήνα: Eκδόσεις Πόλις, 2009, 218.
Γ. – Μπορεί η διαχείριση των μεγάλων κοσμολογικών και των υπαρξιακών ερωτημάτων από την επιστήμη ή και την «κοσμική» φιλοσοφία να υποκαταστήσει τις απαντήσεις της θρησκείας;
Διαφορετικές θετικές και αρνητικές τοποθετήσεις – πέρα από την καθαρόαιμη θρησκευτική λύση:
α) Σκληρός αθεϊσμός – απόρριψη κάθε αιτήματος για οποιαδήποτε «έσχατη» εξήγηση ή συνολική νοηματοδότηση.
β) Διάφορες μορφές ανθρωπισμού - νοηματοδότηση του κόσμου και της ζωής μας «από τα μέσα».
γ) Αναζήτηση μιας τελεολογικής δικαίωσης μέσα από την εξέλιξή μας – επιδίωξη μιας. φυσιοκρατικής εναρμόνισης της ζωής μας με τον κόσμο που μας περιβάλλει «από τα έξω».
δ) Απόρριψη φυσιοκρατικού αναγωγισμού και αποδοχή κάποιας μορφής μη παραδοσιακού πλατωνισμού – οι αξίες / το νόημα της ύπαρξης αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία του κόσμου μας.
ε) Παραίτηση – αναγνώριση μη εξαλείψιμης αίσθησης του «παραλόγου».
📖 Τhomas Nagel, Secular Philosophy and the Religious Temperament, Oxford: OUP, 2010.
Δ. – Εμφαση στην πνευματική και την ηθική διάσταση της θρησκείας
Ποια πνευματικότητα; Συγκριτική αποτίμηση μορφών ζωής; Mε ποια κριτήρια;
📖 John Cottingham, The Spiritual Dimension, Cambridge: Cambridge University Press, 2006, “It’s Not God Who Needs Saving, It’s Us”, Standpoint, September 2010. Mark Johnston, Saving God; Religion after Idolatry, Princeton: Princeton University Press, 2009, Surviving Death, Princeton: Princeton University Press, 2010. Aντρέ Κοντ-Σπονβίλ, To πνεύμα του αθεϊσμού, Αθήνα: Κέδρος, 2006.
👉 Βλ. κ. το δημοσίευμα του ίδιου του Στέλιου Βιρβιδάκη: «Εκφάνσεις του σύγχρονου αθεϊσμού και ο αντίλογος της πνευματικότητας»