Έπρεπε να ζήσει η μικρή Τερίσα;

ηθική, βιοηθική, ευθανασία, δωρεά οργάνων, ιατρική

👉 Κείμενο του Παναγιώτη Γκέκα

Η 4^η ενότητα του 6^ου κεφαλαίου του εγχειριδίου Φιλοσοφίας της Β΄ Λυκείου (22-0154) έχει τίτλο «Πρακτικές εφαρμογές του ηθικού προβληματισμού»[i]. Είναι στην ουσία η τελευταία ενότητα του κεφαλαίου που αφορά στην ηθική φιλοσοφία, ανακεφαλαίωση και πρακτική εφαρμογή των όσων έχουν προηγηθεί. Παρόμοια θεματική έχει και η ενότητα 1.5. του βιβλίου του μαθήματος των Θρησκευτικών της ίδιας ακριβώς τάξης (22-0265), με τίτλο «Σχέση ζωής με τον Θεό στην Ορθόδοξη Εκκλησία»[ii]. Στη συγκεκριμένη ενότητα, μεταξύ άλλων, εξετάζονται οι «Βασικές θέσεις επί της ηθικής των μεταμοσχεύσεων»[iii] και οι «Βασικές θέσεις επί της ηθικής της ευθανασίας»[iv] της Εκκλησίας της Ελλάδος, καθώς και ένα συγκεκριμένο βιοηθικό δίλημμα, μια περίπτωση εγκεφαλικού θανάτου και δωρεάς οργάνων, με τίτλο «Στο κεφάλι της νεκρής Νατάσας»[v]. Τo φιλοσοφικό (βιοηθικό) πρόβλημα που έχει επιλεγεί να παρουσιαστεί εδώ, συνεπώς, προσφέρεται για διαθεματική και διεπιστημονική διδασκαλία.

1. Η φιλοσοφική πρόταση

Η ηθική φιλοσοφία διερευνά βασικές έννοιες, όπως αξίες, κανονιστικές αρχές, δικαιώματα και καθήκοντα, που αφορούν τη ρύθμιση της συμπεριφοράς μας απέναντι στους συνανθρώπους μας. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι φιλόσοφοι έχουν επεξεργαστεί διάφορα κριτήρια για τον προσδιορισμό του ηθικά ορθού και του ηθικά εσφαλμένου. Για το μάθημα που μας ενδιαφέρει, επικεντρώνουμε την προσοχή μας σε δύο βασικές προσεγγίσεις, που έχουν επικρατήσει στις μέρες μας και χρειάζεται να τις γνωρίζουν οι μαθητές του Λυκείου. Οι εν λόγω διακριτές προσεγγίσεις δίνουν έμφαση στα εξής στοιχεία η καθεμιά: α) στα αποτελέσματα των πράξεων και στον υπολογισμό της παραγόμενης ωφέλειας για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων· β) στα χαρακτηριστικά των κανόνων που διέπουν τις πράξεις μας, έτσι ώστε οι κανόνες αυτοί να μπορούν να ισχύουν ως καθολικοί νόμοι και εμείς να μεταχειριζόμαστε τους συνανθρώπους μας και τον εαυτό μας ως αυτοσκοπούς[vi]. Ας δούμε αναλυτικότερα τις δύο φιλοσοφικές προσεγγίσεις που θέλουμε να γνωρίζουν οι μαθητές μας[vii].

Α. Η συνεπειοκρατία, που αποτελεί μια από τις τάσεις της κανονιστικής ηθικής θεωρίας, τοποθετεί την ηθικότητα μιας πράξης στις συνέπειες που αυτή παράγει. Έτσι, μια πράξη αξιολογείται ως αγαθή, εάν παράγει επωφελή αποτελέσματα, ή κακή, εάν παράγει βλαβερά αποτελέσματα. Ένα από τα είδη συνεπειοκρατικών θεωριών είναι ο ωφελιμισμός, πρώτος εκπρόσωπος του οποίου μπορεί να υποστηριχθεί ότι είναι ο David Hume, αν και σαφέστεροι υπήρξαν οι μεταγενέστεροι Jeremy Bentham και John Stuart Mill. Στις περισσότερες από τις μορφές του, ο ωφελιμισμός αποτελεί μια θεωρία ηδονισμού, που πρεσβεύει ότι το αγαθό είναι η μεγιστοποίηση της ευχαρίστησης ή της ευτυχίας για την πλειοψηφία των ανθρώπων.

Ηθικά ορθή πράξη για τον ωφελιμισμό, λοιπόν, είναι αυτή της οποίας τα αποτελέσματα είναι καλύτερα, ή έστω εξίσου καλά, με εκείνα άλλων, εναλλακτικών πράξεων για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων. Αυτό που έχει σημασία είναι το ποσό της ωφέλειας που προκύπτει από τη συμπεριφορά μας. Σκοπός των πράξεών μας, άρα, πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων.

Β. Η δεοντοκρατία, από την άλλη, αποτελεί κι αυτή επίσης μία από τις σχολές της κανονιστικής ηθικής θεωρίας, που όμως τοποθετεί την ηθικότητα μιας πράξης στην ίδια την πράξη. Έτσι, μια πράξη αξιολογείται ως ορθή ή εσφαλμένη αυτή καθαυτή (όχι αξιολογώντας τα αποτελέσματά της). Γενικώς, οι φιλόσοφοι της δεοντοκρατίας, κυριότερος των οποίων είναι ο Καντ, προτείνουν συγκεκριμένους κανόνες ή αρχές που μας καθοδηγούν. Εκείνο που πρέπει βασικά να μας ενδιαφέρει στη δεοντοκρατία είναι να έχουν οι ηθικές κρίσεις μας καθολικό χαρακτήρα, δηλαδή να ισχύουν όχι μόνο για μία συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά και για κάθε παρόμοια περίσταση κατά την οποία ενεργεί ένα παρόμοιο υποκείμενο. Οδηγός των πράξεών μας και πυρήνας της καντιανής δεοντοκρατίας, συνεπώς, είναι ο ηθικός νόμος και η κατανόησή του από τα έλλογα, ηθικά υποκείμενα, όπως εκφράζεται μέσα από την κατηγορική προσταγή. Σύμφωνα με αυτή, πρέπει το υποκείμενο της πράξης να θέλει ο γνώμονας (κανόνας) της πράξης του να ισχύει ως καθολικός νόμος.

Σημαντική για τη δεοντοκρατία είναι η έννοια της ελευθερίας, η οποία δεν συνεπάγεται την αναρχία ή την ασυδοσία στις επιλογές μας, αλλά την αυτοδέσμευση που επιβάλλει η ορθολογική και αυτόνομη βούλησή μας και η οποία αναγνωρίζει σε όλα τα δρώντα πρόσωπα τα ίδια δικαιώματα. Σε μια δεύτερη διατύπωση της κατηγορικής προσταγής, μάλιστα, ο Καντ προσδιορίζει καλύτερα το αίτημα του ισότιμου σεβασμού όλων των ανθρώπων. Σύμφωνα με αυτή τη δεύτερη διατύπωση, πρέπει κάθε υποκείμενο να πράττει έτσι, ώστε να μεταχειρίζεται πάντοτε όλους τους άλλους ανθρώπους - όπως και τον εαυτό του – και ως σκοπούς και όχι μόνο ως μέσα των πράξεών του.

2. Το φιλοσοφικό πρόβλημα

Η περίπτωση της «μικρής Τερίσα»[viii]. Η συγκεκριμένη περίπτωση αποτέλεσε την αρχή της ηθικής συζήτησης για τη δωρεά οργάνων ανεγκεφαλικών βρεφών[ix] και η ιστορία παραμένει στο επίκεντρο της ηθικής φιλοσοφικής αναζήτησης. Η Τερίσα Αν Κάμπο Πίρσον (Theresa Ann Campo Pearson) - η «μικρή Τερίσα», όπως έμεινε γνωστή στην ιστορία και τη διεθνή βιβλιογραφία - γεννήθηκε το 1992 στη Φλόριντα των Ηνωμένων Πολιτειών με ανεγκεφαλία [anencephaly], μία από τις χειρότερες γενετικές ανωμαλίες: τα ανεγκεφαλικά βρέφη γεννιούνται χωρίς σημαντικά τμήματα του κρανίου και του εγκεφάλου - χωρίς τον πρόσθιο εγκέφαλο και την παρεγκεφαλίδα και χωρίς την κορυφή του κρανίου. Διατηρούν, ωστόσο, το εγκεφαλικό στέλεχος, γεγονός που καθιστά δυνατή την εκτέλεση αυτόνομων λειτουργιών, όπως είναι η αναπνοή και ο καρδιακός παλμός.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι περισσότερες περιπτώσεις ανεγκεφαλίας εντοπίζονται κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης και, συνήθως, τα έμβρυα αποβάλλονται με άμβλωση. Από όσα έμβρυα δεν αποβάλλονται, τα μισά γεννιούνται νεκρά (πεθαίνουν κατά τη διάρκεια του τοκετού ή λίγο μετά τη γέννηση). Γνωρίζοντας ότι το μωρό τους θα πέθαινε σύντομα και ότι δεν θα αποκτούσε ποτέ συνείδηση, οι γονείς τής Τερίσα σκέφτηκαν να προσφέρουν τα όργανά της για μεταμόσχευση. Σκέφτηκαν ότι το ήπαρ, οι νεφροί, η καρδιά, οι πνεύμονες και τα μάτια της κόρης τους θα έπρεπε να δοθούν σε άλλα παιδιά, στα οποία θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα. Οι γιατροί της Τερίσα συμφώνησαν. Χιλιάδες βρέφη χρειάζονται μοσχεύματα κάθε χρόνο, και τα διαθέσιμα όργανα δεν είναι ποτέ αρκετά. Η αναμενόμενη διάρκεια ζωής της Τερίσα θα ήταν μέχρι δέκα ημέρες. Αν περίμενε κανείς τον θάνατό της, τα όργανά της θα είχαν εκφυλιστεί σε σημείο που δεν θα ήταν πλέον δυνατή η αφαίρεση και η μεταμόσχευσή τους. Αν και οι γιατροί της συμφώνησαν, ο νόμος της Φλόριντα απαγόρευε την αφαίρεση των οργάνων του βρέφους όσο ήταν ακόμα ζωντανό. Μέχρι η μικρή Τερίσα να πεθάνει, εννέα ημέρες τελικά μετά τη γέννησή της, τα όργανά της είχαν εκφυλιστεί σε σημείο που να μην είναι πλέον δυνατή η αφαίρεση και η μεταμόσχευσή τους.

Η ωφελιμιστική προσέγγιση. Η λογική των γονιών και των γιατρών της μικρής Τερίσα – που σε γενικές γραμμές συμφωνεί με την αρχική αντίδραση των περισσότερων μαθητών μιας τάξης λυκείου (ακόμη και φοιτητών ενός πανεπιστημιακού αμφιθεάτρου)[x] - μπορεί να χαρακτηριστεί ως συνεπειοκρατική–ωφελιμιστική: μεγαλύτερο όφελος – καλύτερα, όφελος για περισσότερους ανθρώπους - θα προκληθεί από την ευθανασία της μικρής Τερίσα και τη μεταμόσχευση των οργάνων της σε ασθενείς που τα έχουν ζωτική ανάγκη, ο θάνατος της οποίας είναι ούτως ή άλλως αναπόφευκτος, άρα δεν υπάρχει κανένα ηθικό κώλυμα· η εφαρμογή ευθανασίας στην ίδια και η δωρεά των οργάνων της είναι μονόδρομος.

Η δεοντοκρατική προσέγγιση: Στον αντίποδα του ωφελιμισμού, αναδύεται η δεοντοκρατική-καντιανή προσέγγιση, που μεταξύ άλλων φέρνει στην επιφάνεια το συναφές πρόβλημα του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων – το ζήτημα, δηλαδή, του απόλυτου σεβασμού των δικαιωμάτων και των πιο ασθενών μειονοτήτων. Η ίδια η ζωή έχει αυταξία, απόλυτη αξία, η ζωή του οποιουδήποτε και της οποιασδήποτε πάνω στη γη. Αν αρχίζουμε να ζυγίζουμε τις ζωές και να θέτουμε κριτήρια για το αν κάποιες αξίζουν περισσότερο από κάποιες άλλες, εισερχόμαστε σε ένα επικίνδυνο μονοπάτι που κανείς δεν ξέρει πού θα βγάλει. Για εκείνους που συντάσσονται με τη δεοντοκρατική θεωρία δεν υπάρχει αμφιβολία: η μικρή Τερίσα δεν πρέπει να «θυσιαστεί στον βωμό» του μεταμοσχευτικού οφέλους κανενός· όσος χρόνος και να της αναλογεί, της αξίζει να τον ζήσει – η ίδια και μαζί της οι άνθρωποι που συνδέονται με την ίδια και την αγαπούν.

Κριτικός προβληματισμός και σχολιασμός[xi]: Τα κύρια προβλήματα που προκύπτουν από την υιοθέτηση μιας ωφελιμιστικής οπτικής είναι (τουλάχιστον) δύο. Αρχικά, δεν είναι διόλου βέβαιο ότι μπορούμε πάντα να προβλέψουμε με ασφάλεια τα αποτελέσματα των πράξεών μας, ώστε να αναζητήσουμε σ’ αυτά το κριτήριο του ηθικά σωστού. Είναι πολύ αμφίβολο εάν τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα της πράξης μας θα είναι θετικά για το κοινωνικό σύνολο. Τι θα γινόταν, φερειπείν, αν όλοι όσοι βρίσκονται σε θέση παρόμοια με τη δική μας επέλεγαν την ίδια ηθική στάση; Ενδεχομένως, όσον αφορά το συγκεκριμένο πρόβλημα και άλλα παρόμοια, να προταθεί κάποτε η εφαρμογή ευθανασίας και δωρεάς οργάνων και σε άλλες, όχι τόσο σοβαρές, ιατρικές περιπτώσεις. Έπειτα, δεν είναι σαφές το πώς θα υπολογίσουμε την παραγόμενη ωφέλεια για όλους τους ανθρώπους. Δε συμφωνούν όλοι για το καλό και την ευτυχία που θέλουμε να πετύχουμε. Δεν λαμβάνεται καθόλου υπ’ όψιν, τέλος, το όφελος για την ίδια τη μικρή Τερίσα, το οποίο ασφαλώς είναι ανύπαρκτο.

Εάν λοιπόν η μικρή Τερίσα θεωρηθεί πως είναι άνθρωπος, παρά τη δεινή κατάσταση της υγείας της, οφείλουμε να την αντιμετωπίσουμε με την ανάλογη αξιοπρέπεια. Στην καντιανή φιλοσοφία, η υπόσταση του ανθρώπου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αξιοπρέπεια. Η ιδιότητα του ανθρώπου είναι αυταξία (αξία καθαυτήν): το να είσαι άνθρωπος, το να έχεις γεννηθεί άνθρωπος, συνδέεται με μια αξίωση να μην αντιμετωπίζεσαι ποτέ ως μέσο για οτιδήποτε, αλλά ως αυτοσκοπός (ως σκοπός καθαυτόν). Μια αξία, δηλαδή, σημαίνει ότι πρέπει να πραγματωθεί ως αξία, αλλιώς δεν είναι αξία. Σε αυτό το ζήτημα, λοιπόν, κανείς δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ως μέσο για άλλους σκοπούς, αλλά μόνο ως αυτοσκοπός. Συνεπώς, η ωφελιμιστική «χρήση» της μικρής Τερίσα για την ικανοποίηση άλλων ανθρώπων είναι τουλάχιστον προβληματική και δύσκολα γίνεται αποδεκτή.

Μελέτη βιοηθικής περίπτωσης [πηγή]

Εξετάστε το ακόλουθο ιστορικό:

Η Τερίσα Αν Κάμπο Πίρσον (Teresa Ann Campo Pearson), γνωστή ως μικρή Τερίσα (baby Theresa), γεννήθηκε στην Φλόριντα το 1992. Η μικρή Τερίσα γεννήθηκε με ανεγκεφαλία, μια από τις χειρότερες γενετικές ανωμαλίες.

Τα ανεγκεφαλικά βρέφη γεννιούνται χωρίς σημαντικά τμήματα του εγκεφάλου - χωρίς τον πρόσθιο εγκέφαλο και την παρεγκεφαλίδα και χωρίς την κορυφή του κρανίου.
Διατηρούν ωστόσο, το εγκεφαλικό στέλεχος, γεγονός που καθιστά δυνατή την εκτέλεση αυτόνομων λειτουργιών, όπως είναι η αναπνοή και ο καρδιακός παλμός.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι περισσότερες περιπτώσεις ανεγκεφαλίας εντοπίζονται κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης και, συνήθως, τα έμβρυα αποβάλλονται με άμβλωση.
Από όσα δεν αποβάλλονται, τα μισά γεννιούνται νεκρά. Περίπου τριακόσια πενήντα ανεγκεφαλικά βρέφη γεννιούνται ζωντανά κάθε χρόνο και συνήθως πεθαίνουν μέσα σε λίγες μέρες.

Γνωρίζοντας ότι το μωρό τους θα πέθαινε σύντομα, και ότι δεν θα αποκτούσε ποτέ συνείδηση, οι γονείς της πρόσφεραν τα όργανά της για μεταμόσχευση. Σκέφτηκαν ότι το ήπαρ, οι νεφροί, η καρδιά, οι πνεύμονες και τα μάτια της κόρης τους θα έπρεπε να δοθούν σε άλλα παιδιά, στα οποία θα μπορούσαν να φανούν χρήσιμα.

Οι γιατροί της Τερέζα συμφώνησαν. Χιλιάδες βρέφη χρειάζονται μοσχεύματα κάθε χρόνο, και τα διαθέσιμα όργανα δεν είναι ποτέ αρκετά.

Αναμενόμενη διάρκεια ζωής της Τερέζας θα ήταν μέχρι 10 ημέρες. Αν περίμενε κανείς τον θάνατό της, τα όργανά της θα είχαν εκφυλιστεί σε σημείο που δεν θα ήταν πλέον δυνατή η αφαίρεση και η μεταμόσχευσή τους.

απαντήσετε αιτιολογημένα στα παρακάτω ερωτήματα:

Ποια θα ήταν η δική σας επιλογή;
Πιστεύετε ότι οι γονείς και οι γιατροί είχαν δίκιο;
Έπρεπε να γίνει η όχι η αφαίρεση οργάνων και η μεταμόσχευσή τους σε άλλα παιδιά που είχαν γι’ αυτά ζωτική ανάγκη;

👉 Βιοτικές κρίσεις και ηθικά επιχειρήματα: Ανοιχτό, διαδικτυακό μάθημα του Μιχαήλ Παρούση, καθηγητή στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, με γενικό θέμα την «Εφαρμοσμένη Ηθική» (2015).

👉 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Πρακτικές εφαρμογές ηθικού προβληματισμού (περιβαλλοντική ηθική, ιατρική ηθική, βιοηθική, ευθανασία).

[i] Βλ. Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θεωρητική Κατεύθυνση, σελ. 163-165.

[ii] Βλ. Θρησκευτικά Β΄ Λυκείου, Χριστιανισμός και Θρησκεύματα, σελ. 26-31.

[iii] Βλ. Θρησκευτικά Β΄ Λυκείου, Χριστιανισμός και Θρησκεύματα, σελ. 26-27.

[iv] Βλ. Θρησκευτικά Β΄ Λυκείου, Χριστιανισμός και Θρησκεύματα, σελ. 27-29.

[v] Βλ. Θρησκευτικά Β΄ Λυκείου, Χριστιανισμός και Θρησκεύματα, σελ. 29-31.

[vi] Για όλα αυτά, βλ. στο Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θεωρητική Κατεύθυνση, σελ. 167.

[vii] Βλ. λ. για όσα ακολουθούν στο Αρχές Φιλοσοφίας, Β΄ Τάξη Γενικού Λυκείου, Θεωρητική Κατεύθυνση, σελ. 141-144.

[viii] Μεταφέρω το παράδειγμα, και τη συναφή φιλοσοφική συζήτηση, από το εγχειρίδιο του James Rachels, The Elements of Moral Philosophy, McGraw-Hill, Νέα Υόρκη, ⁴2003, σελ. 1-5.

[ix] Βλ. λ. Jennifer S. Bard, «The diagnosis is anencephaly and the parents ask about organ donation: Now what? A guide for hospital counsel and ethics committees», Western New England Law Review, 21/1 (1999), σελ. 93-95.

[x] Αυτή η διαπίστωση αποτελεί καρπό της διδακτικής εμπειρίας του γράφοντος, τόσο σε τάξεις του λυκείου, στη διδασκαλία του μαθήματος των Θρησκευτικών, όσο και στη δειγματική διδασκαλία που έλαβε χώρα στα πλαίσια προπτυχιακού μαθήματος στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών (2023). Είναι σαν η συνεπειοκρατική οπτική να αποτελεί την πρώτη, φυσική, αυθόρμητη τάση του ανθρώπινου στοχασμού.

[xi] Δίνεται έμφαση στα (αντ)επιχειρήματα της καντιανής-δεοντοκρατικής θεωρίας, που αποτελούν λιγότερο διαισθητική προσέγγιση του ζητήματος και τα οποία συνήθως ξενίζουν αρχικώς τους μαθητές, ενώ ενεργοποιούν κατόπιν την κριτική τους ικανότητα. Όλα αυτά, εννοείται, χωρίς καμία προσπάθεια επηρεασμού των τελικών απόψεων των διδασκόμενων εκ μέρους του εκπαιδευτικού.